اطرافيانش از متعصبين يهود . * ( ( فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا ) ) * ميگويند : اين آيه با آيه جهاد نسخ شده كه در همين نزديكى جريانش گذشت . * ( ( حَتَّى يَأْتِيَ اللَّه بِأَمْرِه ) ) * ، در همان گذشته نزديك گفتيم : اين جمله خود اشاره دارد بر اينكه به زودى حكم عفو و گذشت نسخ خواهد شد و حكم ديگرى در حق كفار تشريع مىشود و نظير اين جريان در چهار آيه بعد كه مىفرمايد : * ( ( أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ ) ) * جريان دارد چون مىفرمايد : كفار قريش با ترس و لرز مىتوانند داخل مسجد الحرام شوند ، و ليكن در آيه : ( إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا ، مشركين نجسند و ديگر بعد از امسال نبايد داخل مسجد الحرام شوند ) ، « 1 » آن حكم نسخ شد ، و ورود مشركين به مسجد الحرام به كلى ممنوع اعلام گرديد ، اما كلمه ( امر ) ، انشاء اللَّه در تفسير آيه : ( وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ) ، « 2 » گفتار در معنايش خواهد آمد . * ( ( وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ ) ) * ، تا اينجا گفتار همه در باره يهود و پاسخ باعتراضات ايشان بود ، از اين جا شروع شده است به سخنانى كه مربوط به يهود و نصارى هر دو است و بطور صريح نصارى را ملحق به يهود نموده ، جرائم هر دو طائفه را ميشمارد . * ( ( بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَه لِلَّه ) ) * ، در اين جمله براى نوبت سوم اين جمله را بر اهل كتاب متوجه مىكند كه سعادت واقعى انسان دائر مدار نامگذارى نيست و احدى در درگاه خدا احترامى ندارد مگر در برابر ايمان واقعى و عبوديت ، نوبت اولى كه اين معنا را تذكر ميداد ، در آيه : ( إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا ) الخ « 3 » ، بود و نوبت دومش در آيه : ( بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِه خَطِيئَتُه ) « 4 » بود و سومش در همين آيه مورد بحث است و از تطبيق اين سه آيه با هم تفسير ايمان و احسان ، استفاده مىشود و بدست مىآيد كه مراد بايمان تسليم شدن در برابر خداست و مراد باحسان عمل صالح است . * ( ( وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ ) ) * يعنى با اينكه اهل كتابند و به احكام كتابى كه خدا برايشان فرستاده عمل مىكنند ، از چنين كسانى توقع نميرود كه چنين سخنى بگويند ، با اينكه همان كتاب ، حق را برايشان بيان كرده است . دليل بر اينكه مراد اين معنا است ، جمله * ( ( كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ) ) * است و

--> 1 - سوره توبة آيه 28 2 - سوره اسرى آيه 85 3 - سوره بقره 62 4 - سوره بقره آيه 81